Aile hukuku

Anlaşmalı boşanma

Anlaşmalı boşanma için evliliğin en az bir yıl sürmüş olması ve eşlerin birlikte başvurması ya da bir eşin diğerinin açtığı davayı kabul etmesi gerekir; bu durumda evlilik birliği temelinden sarsılmış sayılır. Hâkim, eşleri bizzat dinleyerek iradelerinin serbestçe açıklandığına kanaat getirmeli, boşanmanın malî sonuçları ile çocukların durumuna ilişkin düzenlemeyi de uygun bulmalıdır. Hâkim bu düzenlemede değişiklik yapabilir; eşler değişiklikleri kabul ederse boşanmaya karar verilir (Türk Medeni Kanunu, TMK md. 166/3).

1. Protokolü imzalayın. Velayet, kişisel ilişki, iştirak nafakası, varsa yoksulluk nafakası veya tazminat ve mal paylaşımı protokolde düzenlenir. Protokol, hâkim onaylamadıkça geçerli olmaz (md. 184/5).
2. Davayı açın. Ortak dilekçe md. 168’e göre yetkili aile mahkemesine verilir; yurt dışındaki Türk vatandaşları MÖHUK md. 41’de sayılan mahkemelere başvurabilir.
3. Duruşmaya bizzat katılın. Hâkim iki eşi de bizzat dinlemek zorundadır (md. 166/3).

Örnek (varsayımsal). İngiltere’de yaşayan Türk vatandaşları Elif ile Can, 3 Mayıs 2025’te evlenmiş ve boşanmanın her konusunda anlaşmışlardır.

• 3 Mayıs 2026. Evlilik bir yılını doldurmuştur; artık anlaşmalı boşanma mümkündür (TMK md. 166/3).
• 15 Haziran 2026. Ortak dilekçe ve protokolle davayı açarlar. İkisi de Türkiye’de yaşamadığından dava, Türkiye’deki son yerleşim yerlerinin mahkemesinde, o da yoksa Ankara, İstanbul veya İzmir mahkemelerinden birinde görülür (MÖHUK md. 41). Mal rejimleri bu tarihte sona erer (TMK md. 225/2).
• Duruşma. İkisi de duruşmaya katılır. Hâkim iradelerinin serbestliğini ve protokolü inceler, boşanmaya karar verir (md. 166/3).
• Kararın kesinleşmesi. Boşanmadan doğan ve henüz ileri sürülmemiş talepler için bir yıllık zamanaşımı işlemeye başlar (md. 178).

Çekişmeli boşanma ve boşanma sebepleri

Eşler anlaşamazsa davacı, kanunda sayılan sebeplerden birini ispat etmek zorundadır. Genel sebep, evlilik birliğinin ortak hayatı sürdürmeleri eşlerden beklenemeyecek derecede temelinden sarsılmasıdır (TMK md. 166/1). Davacının kusuru daha ağırsa davalı davaya itiraz edebilir; ancak itiraz hakkın kötüye kullanılması niteliğindeyse ve evliliğin devamında davalı ile çocuklar bakımından korunmaya değer bir yarar kalmamışsa boşanmaya karar verilebilir (md. 166/2).

• Yetkili mahkeme. Eşlerden birinin yerleşim yeri veya eşlerin davadan önce son altı aydır birlikte oturdukları yer aile mahkemesi (md. 168); aile mahkemesi yoksa bu davalara bakmakla görevlendirilen asliye hukuk mahkemesi (4787 sayılı Kanun md. 2).
• Geçici önlemler. Dava açılınca hâkim, davanın devamı süresince eşlerin barınması, geçimi, mallarının yönetimi ve çocukların bakımı için gerekli önlemleri re’sen alır (md. 169).
• İspat. Tarafların ikrarı hâkimi bağlamaz ve hâkim yemin teklif edemez; taraflardan birinin istemi üzerine duruşma gizli yapılabilir (md. 184).
• Arabuluculuk boşanma davasının ön şartı değildir (6325 sayılı Kanun md. 18/B); aile içi şiddet iddiası içeren uyuşmazlıklar arabuluculuğa elverişli de değildir (md. 1/2).

Boşanan eşler birbirinin yasal mirasçısı olamaz (TMK md. 181; bkz. miras hukuku). Kadın ise doğurmadıkça veya mahkeme bu süreyi kaldırmadıkça, evliliğin sona ermesinden itibaren 300 gün geçmeden yeniden evlenemez (md. 132).

Zina sebebiyle boşanma

Zina, kendine özgü bir boşanma sebebidir: dava hakkı, davaya hakkı olan eşin zinayı öğrenmesinden itibaren altı ay ve her hâlde zina eyleminin üzerinden beş yıl geçmekle düşer; affeden eşin dava hakkı yoktur (TMK md. 161). Evlilik birliğinin temelinden sarsılması sebebinin ise kendine özgü bir süresi yoktur (md. 166/1); süresi geçmiş veya affedilmiş olayların bu sebebe dayanan davada dikkate alınıp alınamayacağını içtihat belirler.

Kusurlu eş, kusursuz veya daha az kusurlu eşe maddî tazminat, kişilik hakkı saldırıya uğrayan eşe de manevî tazminat ödemeye mahkûm edilebilir (md. 174). Zina veya hayata kast sebebiyle boşanmada hâkim, kusurlu eşin diğer eşin artık değerindeki payını hakkaniyete uygun olarak azaltabilir veya kaldırabilir (md. 236/2).

Velayet ve kişisel ilişki

Ergin olmayan çocuk ana ve babasının velayeti altındadır; yasal sebep olmadıkça velayet ana ve babadan alınamaz (TMK md. 335). Boşanmada velayet, çocuğun bırakıldığı tarafa aittir (md. 336); ana ve baba evli değilse velayet anaya aittir (md. 337). Mahkeme boşanmaya karar verirken, olanak bulundukça ana ve babayı dinleyerek velayeti ve kişisel ilişkiyi düzenler (md. 182/1). Kişisel ilişkinin düzenlenmesinde çocuğun özellikle sağlık, eğitim ve ahlâk bakımından yararları esas alınır; velayet kendisine verilmeyen eş, çocuğun bakım ve eğitim giderlerine gücü oranında katılır (md. 182/3). Ana ve baba, önemli konularda olgunluğu ölçüsünde çocuğun düşüncesini göz önünde tutar (md. 339).

• Kişisel ilişkiye uyulmalıdır. 2021’den bu yana mahkeme, kararında velayet sahibine şu ihtarı yapar: kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerini yerine getirmezse, çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayet değiştirilebilir (md. 182/2, 324/3).
• Yeni olgular. Ana veya babanın başkasıyla evlenmesi, başka bir yere gitmesi veya ölmesi hâlinde hâkim gerekli önlemleri alır (md. 183). Yeniden evlenme tek başına velayetin kaldırılmasını gerektirmez (md. 349).
• Velayetin kaldırılması. Diğer koruma önlemlerinden sonuç alınamazsa hâkim, velayet görevini gereği gibi yerine getiremeyen veya çocuğa karşı yükümlülüklerini ağır biçimde savsaklayan ana veya babanın velayetini kaldırır (md. 348).
• Yetki ve uygulanacak hukuk. Kişisel ilişkiye dair düzenlemelerde çocuğun oturduğu yer mahkemesi de yetkilidir (md. 326). Yabancılık unsuru taşıyan boşanmalarda velayet, boşanmaya uygulanan hukuka tabidir (MÖHUK md. 14/3).

Nafaka

• Tedbir nafakası. Boşanma davası açılınca hâkim tedbir nafakasına re’sen hükmeder (TMK md. 169); boşanmaya yabancı hukuk uygulansa bile geçici önlemlere Türk hukuku uygulanır (MÖHUK md. 14/4). Haklı bir sebeple ayrı yaşayan eş, boşanma davası açmadan da parasal katkı isteyebilir (TMK md. 197); 6284 sayılı Kanun uyarınca verilen tedbir kararında da talep edilmese bile tedbir nafakasına hükmedilebilir (6284 sayılı Kanun md. 5/4).
• Yoksulluk nafakası. Boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek ve kusuru daha ağır olmayan eş, diğerinin malî gücü oranında nafaka isteyebilir; nafaka yükümlüsünün kusuru aranmaz (TMK md. 175). Anayasa Mahkemesi kanundaki “süresiz olarak” ibaresini iptal etmiştir; iptal kararı 30 Haziran 2027‘de yürürlüğe girer (4 Haziran 2026 tarihli, E.2025/156, K.2026/131 sayılı karar). 24 Ekim 2026 itibarıyla yerine kanunlaşmış bir düzenleme yoktur.
• İştirak nafakası. Ana ve baba çocuğun bakım ve eğitim giderlerini çocuk ergin olana kadar; ergin olduktan sonra eğitimi sürüyorsa, kendilerinden beklenebilecek ölçüde eğitimi bitene kadar karşılar (md. 327–328). Çocuğa fiilen bakan ana veya baba, diğerine karşı çocuk adına dava açar; nafaka, çocuğun ihtiyaçlarına ve ana ile babanın ödeme gücüne göre belirlenir ve her ay peşin ödenir (md. 329–330).

İrat biçiminde ödenen yoksulluk nafakası, alacaklının yeniden evlenmesi veya taraflardan birinin ölümüyle kendiliğinden kalkar; alacaklının evlenmeden fiilen evliymiş gibi yaşaması, yoksulluğunun sona ermesi veya haysiyetsiz hayat sürmesi hâlinde mahkeme kararıyla kaldırılır. Her tür nafaka, durum değişirse artırılabilir veya azaltılabilir (md. 176, 331). Boşanmadan sonra açılacak nafaka davalarında nafaka alacaklısının yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir (md. 177).

Mal paylaşımı

Yasal mal rejimi edinilmiş mallara katılmadır; eşler noterde düzenlenen veya onaylanan bir sözleşmeyle ya da evlenme başvurusu sırasında yazılı beyanla başka bir rejim seçebilir (TMK md. 202, 205). Edinilmiş mal, eşin rejim süresince karşılığını vererek elde ettiği değerlerdir; çalışmanın karşılığı olan edinimler, sosyal güvenlik ödemeleri ve kişisel malların gelirleri bunlardandır (md. 219). Kişisel mallar paylaşıma girmez: yalnız kişisel kullanıma yarayan eşya, rejimin başlangıcında eşe ait olan ya da sonradan miras yoluyla veya karşılıksız kazanılan değerler ve manevî tazminat alacakları bu niteliktedir (md. 220). Bir eşin bütün malları, aksi ispat edilinceye kadar edinilmiş mal sayılır (md. 222).

1. Kesim tarihi. Mal rejimi, boşanma davasının açıldığı tarihten geçerli olarak sona erer (md. 225/2).
2. Artık değer. Her eşin edinilmiş mallarının tasfiye anındaki değerinden bu mallara ilişkin borçlar çıkarılır; değer eksilmesi dikkate alınmaz (md. 231, 235). Rejimin sona ermesinden önceki bir yıl içinde diğer eşin rızası olmadan yapılan, olağan hediyeler dışındaki karşılıksız kazandırmalar ile katılma alacağını azaltmak kastıyla yapılan devirler hesaba eklenir (md. 229).
3. Yarı yarıya katılma. Her eş, diğerinin artık değerinin yarısı üzerinde hak sahibidir; alacaklar takas edilir (md. 236/1). Diğer eşe ait bir malın edinilmesine veya iyileştirilmesine uygun bir karşılık almadan katkıda bulunan eşin ayrıca değer artış payı alacağı vardır (md. 227).
4. Ödeme. Ödeme ayın veya para olarak yapılabilir; derhâl ödemek ciddî güçlük doğuracaksa borçlu eş uygun bir süre isteyebilir (md. 239).

• Aile konutu. Eşlerden biri, diğerinin açık rızası olmadan aile konutunu devredemez, kira sözleşmesini feshedemez veya konut üzerindeki hakları sınırlayamaz; malik olmayan eş tapu kütüğüne şerh verilmesini isteyebilir (md. 194).
• 2002’den önce yapılan evlilikler. 1 Ocak 2002’ye kadar geçen dönem için eşlerin önceki mal rejimi geçerliliğini korur; eşler bir yıl içinde başka bir rejim seçmemişse bu tarihten itibaren yasal rejim uygulanır (4722 sayılı Kanun md. 10).
• Zamanaşımı. Boşanmadan doğan dava hakları, boşanma kararının kesinleşmesinden itibaren bir yıl geçmekle zamanaşımına uğrar; bu kuralın hangi talepleri, özellikle mal rejimi taleplerini kapsadığını içtihat belirler (md. 178).

Babalık davası

Çocuk ile ana arasındaki soybağı doğumla; baba ile arasındaki soybağı ise ana ile evlilik, tanıma veya hâkim hükmüyle kurulur (TMK md. 282). Evlilik devam ederken veya evliliğin sona ermesinden itibaren 300 gün içinde doğan çocuğun babası kocadır (md. 285).

• Tanıma. Baba, nüfus memuruna veya mahkemeye yazılı başvuruyla ya da resmî senette veya vasiyetnamede yapacağı beyanla çocuğu tanıyabilir; başka bir erkekle soybağı bulunan çocuk, bu bağ geçersiz kılınmadıkça tanınamaz (md. 295).
• Dava hakkı. Ana ve çocuk, babaya, baba ölmüşse mirasçılarına karşı dava açabilir (md. 301). Dava, taraflardan birinin dava veya doğum sırasındaki yerleşim yeri mahkemesinde açılır (md. 283).
• İspat. Hâkim olguları re’sen araştırır; taraflar ve üçüncü kişiler, soybağının belirlenmesi için zorunlu olan ve sağlıkları yönünden tehlike yaratmayan incelemelere rıza göstermek zorundadır; davalı rıza göstermezse hâkim beklenen sonucu onun aleyhine doğmuş sayabilir (md. 284). Davalının doğumdan önceki üç yüzüncü gün ile yüz sekseninci gün arasında ana ile cinsel ilişkide bulunmuş olması babalığa karine sayılır; davalı bu karineyi çürütebilir (md. 302).
• Süreler. Dava doğumdan önce veya sonra açılabilir. Ananın dava hakkı doğumdan itibaren bir yıl geçmekle düşer; çocuğun başka bir erkekle soybağı varsa bir yıllık süre bu bağın ortadan kalktığı tarihte işlemeye başlar; gecikmeyi haklı kılan sebep varsa dava, sebebin ortadan kalkmasından itibaren bir ay içinde açılabilir (md. 303). Maddede çocuk için bir süre öngörülmemiştir: Anayasa Mahkemesi maddenin ikinci fıkrasını (27/10/2011, E.2010/71, K.2011/143) ve son fıkrasını “çocuk” yönünden (15/3/2012, E.2011/116, K.2012/39) iptal etmiştir.
• Malî talepler. Ana, babadan veya mirasçılarından doğum giderlerini, doğumdan önceki ve sonraki altışar haftalık geçim giderlerini ve gebeliğin gerektirdiği diğer giderleri isteyebilir (md. 304). Babalık davasıyla birlikte nafaka istenmiş ve babalık olasılığı kuvvetliyse hâkim, hükümden önce çocuk için uygun bir nafakaya karar verebilir (md. 333).

Birleşik Krallık’ta yaşayan eşler

• Yurt dışında evlenme. Türk vatandaşlarının yabancı makamlar önünde yaptığı evlilik, TMK hükümlerine uygunsa geçerlidir ve 30 gün içinde Türk dış temsilciliğine bildirilmelidir (5490 sayılı Kanun md. 24). Yabancı eşin ikamet izni için yabancılar ve göç hukuku sayfasına bakın.
• Uygulanacak hukuk. Türk mahkemesi boşanmaya, boşanmadan sonraki nafakaya ve velayete eşlerin müşterek millî hukukunu; eşler ayrı vatandaşlıktaysa müşterek mutad meskenlerinin hukukunu, o da yoksa Türk hukukunu uygular. Aynı zamanda Türk vatandaşı olan çifte vatandaşlar bakımından Türk hukuku esas alınır (MÖHUK md. 4, 14).
• Mal rejimi. Eşler evlenme anındaki mutad meskenlerinin veya millî hukuklarından birinin hukukunu seçmemişse, evlenme anındaki müşterek millî hukuk, o da yoksa müşterek mutad mesken hukuku, o da yoksa Türk hukuku uygulanır. Taşınmazların tasfiyesinde taşınmazın bulunduğu ülkenin hukuku uygulanır (MÖHUK md. 15).

Birleşik Krallık’ta verilen boşanma kararı

Türk makamları yabancı boşanma kararını ancak tescil edildikten veya bir Türk mahkemesince tanındıktan sonra işleme esas alır (5490 sayılı Kanun md. 27/A; MÖHUK md. 58). Kararın nafaka gibi hükümlerinin icrası için ayrıca tenfiz kararı gerekir (MÖHUK md. 50).

Tescil için boşanmanın anlaşmalı olması aranmaz; aranan, eşlerin birlikte başvurmasıdır. Eşler birlikte başvurursa çekişmeli bir Birleşik Krallık boşanma kararı da tescil edilebilir. Londra Başkonsolosluğunun 13 Ocak 2023 tarihli bilgi notunda ayrıca şunlar yer alır (başvurmadan önce güncel sürümü kontrol edin):

• Başvuru konsolosluk.gov.tr üzerinden randevu alınarak şahsen yapılır; apostilli Birleşik Krallık kararı (final order veya decree absolute) için çeviri istenmez. Birlikte başvuran eşler 90 güne kadar farklı tarihlerde gelebilir. Vekil için fotoğraflı noter vekâletnamesi gerekir; yurt dışında düzenlenmişse apostilli olmalıdır.
• Başkonsoloslukta yalnızca Birleşik Krallık kararları tescil edilir; boşanmayla ilgili Türkiye’de görülmüş veya görülmekte olan bir dava varsa başvuru kabul edilmez. Çifte vatandaşlığın önce Türk nüfus kütüğüne işlenmiş olması gerekir.
• Türk vatandaşı eşin tek başına başvurusu ancak yabancı eşe ulaşılamıyorsa, yabancı eş başvurmayı reddediyor veya bundan kaçınıyorsa ya da ölen eşin mirasçıları belirlenemiyorsa kabul edilir.

Mahkeme yolunda izlenecek adımlar:

1. Onaylı örnekleri edinin. Birleşik Krallık kararı ve kesinleştiğini gösteren belge, usulüne uygun onaylanmış olarak ve onaylı Türkçe tercümeleriyle birlikte sunulur (MÖHUK md. 53).
2. Dilekçeyi verin. Dilekçeyi kendiniz ya da vekâletname verdiğiniz temsilciniz aile mahkemesine sunar (md. 51–52).
3. Duruşma. Karşı taraf yalnızca şartların bulunmadığını ya da kararın yerine getirildiğini veya yerine getirilmesine engel bir sebep doğduğunu ileri sürerek itiraz edebilir (md. 55).
4. Sonuç. Tanınan karar, Birleşik Krallık’ta kesinleştiği andan itibaren kesin hüküm etkisi doğurur (md. 59).

Koruma kararları

6284 sayılı Kanun, şiddete uğrayan veya şiddete uğrama tehlikesi bulunan kadınları, çocukları, aile bireylerini ve tek taraflı ısrarlı takip mağdurlarını korur (md. 1). Tedbir kararı ilgilinin talebi, Bakanlık, kolluk veya Cumhuriyet savcısının başvurusu üzerine en yakın hâkimden, mülkî amirden ya da kolluk biriminden istenebilir (md. 8/1).

• Delil ve hız. Koruyucu tedbir kararı için şiddete ilişkin delil veya belge aranmaz; önleyici tedbir kararı geciktirilmeksizin verilir (md. 8/3).
• Gecikmesinde sakınca bulunan hâller. Kolluk amirinin verdiği barınma veya geçici koruma tedbiri, mülkî amir 48 saat içinde onaylamazsa kendiliğinden kalkar (md. 3/2). Kolluğun aldığı tehdit ve hakaret yasağı, konuttan uzaklaştırma ve korunan kişiye, yakınlarına, tanıklarına ve çocuklarına yaklaşmama tedbirleri, hâkim 24 saat içinde onaylamazsa kendiliğinden kalkar (md. 5/2).
• Çocuklar ve nafaka. Hâkim ayrıca velayet, kişisel ilişki ve nafaka konusunda karar verebilir; talep edilmese bile tedbir nafakasına hükmedebilir (md. 5/3–4).
• Süre ve itiraz. Tedbir kararı ilk defasında en çok altı ay için verilir ve uzatılabilir; korunan kişinin adresi gizli tutulabilir (md. 8/2, 8/6). Karara tefhim veya tebliğden itibaren iki hafta içinde aile mahkemesine itiraz edilebilir; itiraz üzerine verilen karar kesindir (md. 9).
• Aykırılık. Tedbir kararına aykırı davranan şiddet uygulayan, üç günden on güne kadar, her tekrarında on beş günden otuz güne kadar zorlama hapsine tabi tutulur; toplam süre altı ayı geçemez (md. 13).

Süreler tek tabloda

Boşanma sürecinde sık yapılan hatalar

• Zinayı öğrendikten sonra beklemek. Dava hakkı öğrenmeden itibaren altı ay geçmekle düşer; affetmek de dava hakkını ortadan kaldırır (TMK md. 161).
• Dava öncesinde malları elden çıkarmak. Rejimin sona ermesinden önceki bir yıl içinde rıza olmadan yapılan kazandırmalar ve diğer eşin payını azaltmak kastıyla yapılan devirler hesaba eklenir (md. 229); aile konutu, diğer eşin açık rızası olmadan devredilemez (md. 194).
• Bir yıllık süreyi kaçırmak. Boşanmadan doğan dava hakları, kararın kesinleşmesinden itibaren bir yıl geçmekle zamanaşımına uğrar (md. 178).
• Yabancı kararı tek başına yeterli sanmak. Karar tescil edilmeli veya tanınmalı; çocuklara ve paraya ilişkin hükümlerinin ayrıca tenfiz edilmesi gerekir (5490 sayılı Kanun md. 27/A; MÖHUK md. 50, 58).
• Kişisel ilişki düzenlemesine uymamak. Düzenlemeye uymayan velayet sahibi velayeti kaybedebilir (TMK md. 182/2, 324/3).

Hazırlanacak belgeler

• Kimlik kartları veya pasaportlar, evlilik cüzdanı ya da nüfus kayıt örneği ve çocukların doğum kayıtları.
• Anlaşmalı boşanma için imzalı protokol.
• Dayanılan boşanma sebebine ilişkin deliller: mesajlar, tanık bilgileri, sağlık veya kolluk raporları.
• Nafaka için bordrolar, vergi ve SGK kayıtları, banka hesap dökümleri.
• Mal paylaşımı için tapu, araç, banka ve yatırım kayıtları ile edinme tarihleri (1 Ocak 2002 ve dava tarihi bakımından önemlidir).
• Yurt dışında yapılan evlilik için yabancı evlenme belgesi ve bildirimin yapıldığını gösteren kayıt (5490 sayılı Kanun md. 24).
• Birleşik Krallık kararı için: mahkeme yolunda onaylı ve tercümeli karar ile kesinleşme belgesi (MÖHUK md. 53), konsolosluk yolunda apostilli kesin karar.
• Koruma kararı için: koruyucu tedbirlerde delil veya belge aranmaz (6284 sayılı Kanun md. 8/3); yine de sağlık raporları, mesajlar ve tanık bilgileri yararlıdır.