Ceza hukuku

İfade alma ve gözaltında haklar

Kolluk veya Cumhuriyet savcısı ifade alırken şüpheliye yüklenen suçu anlatır; müdafi seçme ve müdafiin ifadede hazır bulunma hakkını ve susma hakkını hatırlatır. Müdafi seçecek durumda olmayan ve müdafi isteyen şüpheliye baro bir müdafi görevlendirir; yakalandığı, yakınlarından istediğine derhâl bildirilir (Ceza Muhakemesi Kanunu, CMK md. 147/1). Şüpheli çocuksa (on sekiz yaşını doldurmamış kişi: Türk Ceza Kanunu, TCK md. 6) ya da soruşturma alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren bir suça ilişkinse, istem aranmaksızın müdafi atanır (CMK md. 150).

• Kolluk ifadesi. Kötü davranma, aldatma veya tehditle alınan ifade delil olarak değerlendirilemez. Müdafi hazır bulunmaksızın kollukça alınan ifade, hâkim veya mahkeme huzurunda doğrulanmadıkça hükme esas alınamaz (md. 148).
• Müdafiyle görüşme. Şüpheli, müdafiiyle her zaman, vekâletname aranmaksızın ve konuşulanları başkalarının duyamayacağı bir ortamda görüşebilir (md. 154/1).
• Tercüman ve konsolosluk. Meramını anlatabilecek ölçüde Türkçe bilmeyen kişiye tercüman atanır; Türkçe bilmeyen kişi için tercüman giderleri Devlet Hazinesince karşılanır (md. 202, 324/5). Yabancının yakalanması ve tutuklanması, yazılı olarak karşı çıkmadıkça vatandaşı olduğu devletin konsolosluğuna bildirilir (md. 95/2, 107/3).

Gözaltı süresi, en yakın hâkime gönderilme için zorunlu süre hariç, yakalama anından itibaren 24 saati geçemez; bu zorunlu süre de 12 saatten fazla olamaz (md. 91/1). Üç veya daha fazla kişinin birlikte işlediği toplu suçlarda, delillerin toplanmasındaki güçlük veya şüpheli sayısının çokluğu nedeniyle Cumhuriyet savcısı, süreyi her defasında bir günü geçmemek üzere üç güne kadar uzatabilir; uzatma yazılı emirle yapılır (md. 2/1-k, 91/3). Gözaltına alınan kişi, müdafii, eşi veya birinci ya da ikinci derece kan hısımı, kişinin serbest bırakılması için sulh ceza hâkimine başvurabilir; hâkim başvuruyu 24 saat dolmadan sonuçlandırır (md. 91/5).

Örnek (varsayımsal). Üç kişi cuma günü saat 22.00’de birlikte yakalanır ve delillerin toplanması güçtür. Gözaltı cumartesi saat 22.00’ye kadar sürebilir; hâkime gönderilme için gereken süre (en çok 12 saat) buna eklenir (CMK md. 91/1). Suç toplu işlendiği için savcı, yazılı emirle ve her defasında bir gün olarak süreyi en geç salı saat 22.00’ye kadar uzatabilir (md. 91/3). Bu sürenin sonunda bırakılmayan kişi sulh ceza hâkimi önüne çıkarılır ve müdafii hazır bulunarak sorguya çekilir (md. 91/7).

Tutuklama ve tutukluluğa itiraz

Tutuklama için kuvvetli suç şüphesinin varlığını gösteren somut deliller ile kaçma, delilleri karartma veya tanık ve mağdurlar üzerinde baskı kurma şüphesi gibi bir tutuklama nedeni gerekir; işin önemi, beklenen ceza veya güvenlik tedbiri ile ölçülü olmayan tutuklama kararı verilemez (CMK md. 100/1–2). Sadece adli para cezasını gerektiren suçlarda ve vücut dokunulmazlığına karşı kasten işlenenler dışında, hapis cezasının üst sınırı iki yılı geçmeyen suçlarda da tutuklama kararı verilemez (md. 100/4). Kararda, yurt dışına çıkış yasağı veya konutu terk etmeme gibi adli kontrol tedbirlerinin neden yetersiz kalacağı gösterilir (md. 101/2, 109/3).

Terör suçları, devletin güvenliğine ve anayasal düzene karşı suçlar ile toplu suçlarda soruşturma evresindeki süre en çok bir buçuk yıldır ve altı ay daha uzatılabilir. Süreler, fiili işlediği sırada on beş yaşını doldurmamış çocuklar için yarı, on sekiz yaşını doldurmamış çocuklar için dörtte üç oranında uygulanır (CMK md. 102).

1. Salıverilmeyi isteyin. Şüpheli veya sanık her aşamada salıverilmesini isteyebilir; hâkim üç gün içinde, örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenen suçlarda yedi gün içinde karar verir (md. 104, 105).
2. Otuz günlük incelemeyi izleyin. Soruşturma evresinde sulh ceza hâkimi tutukluluğu en geç otuzar günlük aralıklarla inceler; şüpheli bu süre içinde de inceleme isteyebilir (md. 108).
3. İki hafta içinde itiraz edin. İtiraz, kararın öğrenilmesinden itibaren iki hafta içinde, kararı veren mercie dilekçe verilerek veya zabıt kâtibine beyanda bulunularak yapılır; tutuklu, ceza infaz kurumu müdürüne beyanda bulunabilir (md. 263, 268/1).
4. İtirazın incelenmesi. Sulh ceza hâkimliğinin tutuklama ve adli kontrol kararlarına yapılan itirazı, yargı çevresindeki asliye ceza mahkemesi hâkimi inceler. İtiraz kararın yerine getirilmesini durdurmaz; itiraz üzerine verilen karar, ilk defa tutuklama kararı içermedikçe kesindir (md. 268/3-b, 269/1, 271/4).

Tazminat. Kanuna aykırı olarak tutuklanan ya da kanuna uygun tutuklandıktan sonra hakkında kovuşturmaya yer olmadığına veya beraatine karar verilen kişi, maddi ve manevi zararını Devletten isteyebilir. İstem, kararın kesinleştiğinin tebliğinden itibaren üç ay ve her hâlde kesinleşmeden itibaren bir yıl içinde yapılır (CMK md. 141–142).

Ağır ceza mahkemesi ve yargılama

İlk derece ceza mahkemeleri, tek hâkimli asliye ceza mahkemesi ile bir başkan ve iki üyeyle toplanan ağır ceza mahkemesidir (5235 sayılı Kanun md. 8–9). Ağır ceza mahkemesi; ağırlaştırılmış müebbet hapis, müebbet hapis ve on yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlara, ayrıca cezası ne olursa olsun yağma, hileli iflas ve terör suçları gibi kanunda sayılan suçlara bakar; diğer işler asliye ceza mahkemesinindir (md. 11–12). Görev belirlenirken ağırlaştırıcı veya hafifletici nedenler gözetilmez, suçun kanundaki cezasının üst sınırı esas alınır (md. 14).

Ağır ceza yargılamasında alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlarda istem aranmaksızın müdafi atanır (CMK md. 150/3), daha uzun tutukluluk süreleri uygulanır (md. 102), alt sınırı beş yıl veya daha fazla hapis cezasını gerektiren suçlarda sanık istinabe yoluyla sorguya çekilemez (md. 196/2) ve on beş yıl veya daha fazla hapis cezasına ilişkin hükümler bölge adliye mahkemesince re’sen incelenir (md. 272/1). Yargılamanın aşamaları her iki mahkemede de aynıdır:

1. Soruşturma. Suç şüphesinin öğrenilmesinden iddianamenin kabulüne kadar sürer; hâkim kararı gerektiren işlere sulh ceza hâkimliği bakar (CMK md. 2/1-e; 5235 sayılı Kanun md. 10).
2. İddianame. Deliller yeterli şüphe oluşturuyorsa savcı iddianame düzenler; mahkeme iddianameyi on beş gün içinde iade etmezse iddianame kabul edilmiş sayılır ve kovuşturma evresi başlar (CMK md. 170/2, 174–175).
3. Duruşma ve hüküm. Kanunun ayrık tuttuğu hâller dışında, hazır bulunmayan sanık hakkında duruşma yapılmaz (md. 193, 196).

Sık görülen suçlar: şikâyet ve uzlaştırma

Bir suçun soruşturulmasının şikâyete bağlı olup olmadığı, o suçu düzenleyen maddede yazılıdır. Uzlaştırma, şikâyete bağlı bütün suçlarda ve CMK md. 253/1’de sayılan suçlarda uygulanır; cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar, ısrarlı takip ve hakaret ise şikâyete bağlı olsalar bile kapsam dışıdır (md. 253/3).

Dolandırıcılık ve hırsızlık. 25 Aralık 2025’ten beri banka, ödeme hizmeti sağlayıcısı veya kripto varlık hizmet sağlayıcısı, şu suçların şüphesi hâlinde suçta kullanılan hesabı kırk sekiz saate kadar askıya alabilir: bilişim sistemleri veya bankalar araç olarak kullanılarak ya da kendini kamu görevlisi veya banka çalışanı olarak tanıtarak işlenen dolandırıcılık, bilişim sistemleri kullanılarak işlenen hırsızlık ve banka veya kredi kartlarının kötüye kullanılması. Hesabı askıya alan kuruluş durumu derhâl Cumhuriyet başsavcılığına bildirir; elkonulan değerin mağdura ait olduğu anlaşılırsa sahibine iade edilir (CMK md. 128/A). 31 Temmuz 2026’dan beri, dolandırıcılığa iştiraki banka veya kredi kartı gibi ödeme araçlarını ya da hesabın kullanılmasını sağlayan bilgileri başkasına vermekle sınırlı kalan kişinin cezası yarı oranında indirilir (TCK md. 158/4). Hırsızlık ve dolandırıcılıkta fail etkin pişmanlık göstererek zararı tamamen giderirse cezanın, zarar kovuşturma başlamadan önce giderildiğinde üçte ikisine kadarı, kovuşturma başladıktan sonra ve hükümden önce giderildiğinde yarısına kadarı indirilir (md. 168).

Uyuşturucu suçları. Uyuşturucu bulundurmak, kullanma amacıyla ise TCK md. 191’e, aksi hâlde md. 188/3’e girer. Md. 191 kapsamındaki soruşturmada savcı, kamu davasının açılmasını beş yıl süreyle erteler; bu sürede şüpheli en az bir yıl denetimli serbestlik tedbirine tabi tutulur ve gerekirse tedavi edilir. Yükümlülüklere uyulursa kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilir; tekrar kullanma veya yükümlülüklere uymamakta ısrar hâlinde kamu davası açılır (md. 191/2–7). Soruşturma başlamadan önce resmî makamlara veya sağlık kuruluşlarına başvurarak tedavi ettirilmesini isteyen kullanıcıya ceza verilmez (md. 192/4).

Yaralama, tehdit ve cinsel suçlar. Kasten yaralama ve tehdit suçlarının cezaları 2025’te 7550 sayılı Kanunla artırıldı; bu sayfada cezalara ayrıca yer verilmemiştir. Suçun etkisiyle psikolojisi bozulmuş çocuk veya mağdur, zorunluluk olmadıkça tanık olarak bir defa dinlenir ve dinleme sırasında psikoloji, psikiyatri, tıp veya eğitim alanından bir uzman hazır bulunur (CMK md. 236/2–3).

Uzlaştırma nasıl işler? Uzlaştırma bürosunun görevlendirdiği uzlaştırmacı, taraflara uzlaşma teklifinde bulunur; teklife yedi gün içinde cevap vermeyen taraf teklifi reddetmiş sayılır (CMK md. 253/4). Müzakereler sırasında yapılan açıklamalar delil olarak kullanılamaz (md. 253/20). Dosyadaki adreste bulunmama veya yurt dışında olma gibi nedenlerle taraflara ulaşılamazsa soruşturma uzlaştırmaya gidilmeden sonuçlandırılır (md. 253/6). Şüpheli edimini defaten yerine getirirse kovuşturmaya yer olmadığına, yargılama sırasında ise davanın düşmesine karar verilir; edimin ileri bir tarihe bırakılması, bölümler hâlinde ödenmesi veya süreklilik göstermesi hâlinde kamu davasının açılması ertelenir, yargılama sırasında ise durma kararı verilir (md. 253/19, 254/2). Uzlaşma sağlandıktan sonra, uzlaşma anında tespit edilemeyen veya sonradan ortaya çıkan zararlar dışında, suç nedeniyle tazminat davası açılamaz (md. 253/19).

HAGB, erteleme ve adli sicil kaydı

Hükmün açıklanmasının geri bırakılması (HAGB), 31 Temmuz 2026’da yürürlüğe giren 7589 sayılı Kanunla yeniden düzenlendi (CMK md. 231/5–14). Hükmolunan ceza iki yıl veya daha az süreli hapis ya da adli para cezasıysa, sanık daha önce kasıtlı bir suçtan mahkûm olmamışsa, mahkeme sanığın kişilik özellikleri ile duruşmadaki tutum ve davranışlarına bakarak yeniden suç işlemeyeceği kanaatine varırsa ve mağdurun veya kamunun zararı tamamen giderilmişse HAGB kararı verilebilir. Zarar derhâl giderilemiyorsa, denetim süresi içinde aylık ödemelerle giderilmesi koşuluyla da karar verilebilir (md. 231/5–6, 231/9). Denetim süresi beş yıldır; bu sürede kasten yeni bir suç işlenmez ve yükümlülüklere uyulursa açıklanması geri bırakılan hüküm ortadan kaldırılarak davanın düşmesine karar verilir, aksi hâlde hüküm açıklanır (md. 231/8, 231/10–11). HAGB kararına karşı istinaf yoluna başvurulabilir (md. 231/12). İşkence ve eziyet suçları ile kamu görevlisinin görevi sebebiyle işlediği ve Anayasa md. 17 kapsamında kötü muamele sayılabilecek suçlarda HAGB uygulanmaz (md. 231/14). Md. 231’in yeni metni sanığın kabulünü şart olarak saymaz; sanığın kabulü yalnızca 1 Haziran 2024’ten önce verilen HAGB kararları bakımından aranmaya devam eder (CMK geçici md. 6/2-d). Yeni metnin 31 Temmuz 2026’da görülmekte olan davalara nasıl uygulanacağı yerleşik değildir.

Adli sicil bilgileri, kullanılış amacı belirtilerek ilgili kişiye, vekâletnamede açıkça belirtilmişse vekiline ve kamu kurum ve kuruluşlarına verilir; yurt dışında elçilik ve konsolosluklar da bu bilgileri verir (Adli Sicil Kanunu md. 7–8). Cezanın infazı tamamlanınca mahkûmiyet adli sicilden silinerek arşiv kaydına alınır; arşiv kaydı beş yıl sonra, bazı hak yoksunluklarına yol açan mahkûmiyetlerde ise on beş veya otuz yıl sonra tamamen silinir (md. 9/1, 12/1).

İnfaz: koşullu salıverilme ve denetimli serbestlik

İyi hâlli hükümlü, aşağıdaki süreleri ceza infaz kurumunda geçirince koşullu salıverilmeden yararlanabilir (5275 sayılı Kanun md. 107/1–2, 108):

Koşullu salıverilmeye, ceza infaz kurumunun raporu üzerine infaz hâkimi karar verir (md. 107/11). Açık ceza infaz kurumunda bulunan ve koşullu salıverilmesine bir yıl veya daha az süre kalan iyi hâlli hükümlü, bu sürenin denetimli serbestlik tedbiri uygulanarak infazını isteyebilir (md. 105/A/1). 5275 sayılı Kanunun geçici 6, 9, 10 ve 11. maddeleri bu oran ve süreleri suç tarihine göre değiştirdiği için bu sayfada tahliye tarihi hesaplanmaz.

Suçtan zarar görenin ve şikâyetçinin hakları

• Şikâyet. Cumhuriyet başsavcılığına veya kolluğa yazılı ya da sözlü olarak yapılır; yurt dışında işlenip Türkiye’de takibi gereken suçlarda Türkiye’nin elçilik ve konsolosluklarına da yapılabilir (CMK md. 158). Şikâyet süresi, fiil ve failin öğrenildiği günden itibaren altı aydır; şikâyete bağlı hakarette bu süre her hâlde fiilden itibaren iki yılı geçemez (TCK md. 73/1–2).
• Haklar. Delillerin toplanmasını isteme, belge örneği alma, duruşmadan haberdar edilme ve ilk derece mahkemesinde hüküm verilinceye kadar kamu davasına katılma; katılan, Cumhuriyet savcısından bağımsız olarak kanun yollarına başvurabilir (CMK md. 234, 237, 242).
• Barodan avukat. Cinsel saldırı, çocukların cinsel istismarı, ısrarlı takip, kadına karşı işlenen kasten yaralama, işkence veya eziyet suçlarında ve alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlarda baro, mağdurun istemi üzerine avukat görevlendirir; on sekiz yaşını doldurmamış mağdur için istem aranmaz (md. 234/1–2).
• Kovuşturmaya yer olmadığına dair karar. Mağdur, kararın tebliğinden itibaren iki hafta içinde, kamu davasının açılmasını gerektirecek olay ve delilleri göstererek sulh ceza hâkimliğine itiraz edebilir (md. 173/1–2).

Koruma kararları için aile hukuku sayfasına bakın.

Yurt dışında yaşayanlar

• Gaip sanık. Yurt dışında bulunup yetkili mahkeme önüne getirilemeyen sanık gaip sayılır; hakkında duruşma açılmaz, mahkeme yalnızca delillerin toplanması ve korunması için gereken işlemleri yapar. Mahkeme, duruşmaya gelmesi hâlinde tutuklanmayacağına dair güvence belgesi verebilir (CMK md. 244, 246). Yurt dışındaki sanık, alt sınırı beş yıl veya daha fazla hapis cezasını gerektiren suçlar dışında istinabe yoluyla sorguya çekilebilir (md. 196/2, 196/6).
• Kaçak. Soruşturma veya kovuşturmanın sonuçsuz kalmasını sağlamak amacıyla yurt dışında bulunan kişi kaçaktır. 31 Temmuz 2026’dan beri, daha önce sorgusu yapılmamış kaçak sanık hakkında mahkûmiyet kararı verilemez; ancak hırsızlık, dolandırıcılık ve uyuşturucu ticareti gibi sayılan suçlarda Türkiye’deki mallarına elkonulabilir (md. 247–248).
• İkamet ve temsil. Ceza davası, yabancının ikamet durumunu etkileyebilir. İngiltere’den verilen bir vekâletnameyle bir avukat sizi temsil edebilir.

Süreler tek tabloda

Kanun yoluna, hükmü veren mahkemeye başvurulur; temyiz dilekçesinde hükmün hangi nedenle bozulmasının istendiği gösterilmelidir (CMK md. 273/1, 294/1). Bazı hükümlere karşı istinafa, bölge adliye mahkemesinin birçok kararına karşı da temyize gidilemez (md. 272/3, 286/2).

Örnek (varsayımsal). Gerekçeli karar 4 Kasım 2026 Çarşamba günü tebliğ edilir. İki haftalık istinaf süresi 18 Kasım 2026 Çarşamba günü mesai saati bitiminde sona erer (CMK md. 39/2, 273/1). O gün resmî tatile rastlasaydı süre, tatilin ertesi günü bitecekti (md. 39/4).

Ceza davalarında sık yapılan hatalar

• Kolluk ifadesini önemsiz saymak. Müdafi olmadan alınan ifade, hâkim veya mahkeme önünde doğrulanırsa hükme esas alınabilir (CMK md. 148/4).
• Süreyi yanlış günden başlatmak. Tutuklamaya itiraz süresi kararın öğrenilmesinden, istinaf ve temyiz süresi gerekçeli kararın tebliğinden itibaren işler (md. 268/1, 273/1).
• Hakaret şikâyetinde failin kimliğini geç öğrenmek. Şikâyet süresi, failin kimliği sonradan öğrenilse bile fiilden itibaren iki yılı geçemez (TCK md. 73/2).
• Zararı gidermemek. Zararın tamamen giderilmesi HAGB’nin ve kamu davasının açılmasının ertelenmesinin şartıdır; hırsızlık ve dolandırıcılıkta cezayı da indirir (CMK md. 171/3, 231/6; TCK md. 168).
• İnternet dolandırıcılığını geç bildirmek. Banka, suçta kullanılan hesabı en çok kırk sekiz saat askıya alabilir (CMK md. 128/A).

Hazırlanacak belgeler

• Çağrı kâğıdı, gözaltı tutanağı, ifade tutanağı, arama tutanağı, iddianame ve tebliğ tarihiyle birlikte her karar.
• Pasaport veya kimlik kartı; yabancılar için ikamet izni ve giriş kayıtları.
• Tutuklamaya itiraz için adres, iş ve aile bağlarını gösteren belgeler.
• Mağdurlar için sağlık raporları, fotoğraflar, mesajlar, banka transfer kayıtları, tanık bilgileri ve zararı gösteren belgeler.
• Tazminat istemi için kesinleşmiş karar, tebliğ belgesi ve zararı gösteren belgeler (CMK md. 142/3).
• Avukat için vekâletname; şüpheli, müdafiiyle vekâletname olmadan da görüşebilir (CMK md. 154/1).