Yabancılar ve göç hukuku

İkamet izni: kimler almalı, hangi türleri var?

Vizenin veya vize muafiyetinin tanıdığı süreden ya da doksan günden fazla kalacak yabancının ikamet izni alması zorunludur; altı ay içinde kullanılmaya başlanmayan izin geçerliliğini kaybeder (6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu, YUKK md. 19). Mavi Kart sahipleri ikamet izninden muaftır (md. 20/1-f); geçerli çalışma izni de ikamet izni sayılır (md. 27). Kural olarak başvuru, yabancının vatandaşı olduğu veya yasal olarak bulunduğu ülkedeki Türk konsolosluğuna yapılır; uzun dönem, öğrenci ve insani ikamet izni gibi kanunda sayılan hâllerde Türkiye’de valiliğe de başvurulabilir (md. 21–22). Başvurular e-İkamet sistemi üzerinden yapılır; pasaportun istenen izin süresinden en az altmış gün daha uzun geçerli olması gerekir (md. 21/2). İkamet izni altı türdür (md. 30):

Taşınmaza dayalı kısa dönem ikamet izninde, izne esas taşınmazın niteliğini ve değerini Bakanlık belirler (md. 31/6); güncel tutar, değişebilen e-İkamet belge listesinde yer alır (gayrimenkul hukuku).

Aile ikamet izni. Destekleyicinin ailedeki fert başına asgari ücretin üçte birinden, toplamda ise asgari ücretten az olmayan aylık geliri, uygun barınma koşulları ve sağlık sigortası bulunmalıdır. Ayrıca son beş yılda aile düzenine karşı suçlardan hüküm giymemiş olması, adres kayıt sisteminde kaydının bulunması ve kural olarak en az bir yıldır ikamet izniyle kalıyor olması aranır (md. 35). Evliliğin sırf ikamet izni almak için yapıldığı tespit edilirse izin verilmez, verilmişse iptal edilir (md. 37). Türk vatandaşıyla evli yabancıya, en az üç yıl aile ikamet izniyle kalmışsa boşanma hâlinde kısa dönem ikamet izni verilebilir; aile içi şiddet mağduru olduğu mahkeme kararıyla sabitse üç yıllık süre aranmaz (md. 34/6).

Uzun dönem ikamet izni için izinle kesintisiz en az sekiz yıl kalmış olmak, son üç yılda sosyal yardım almamış olmak, yeterli ve düzenli gelir, sağlık sigortası ve kamu düzeni veya güvenliği bakımından tehdit oluşturmamak aranır (md. 42–43). İzin sahibi; askerlik, seçme ve seçilme, kamu görevine girme ve muafen araç ithali dışında Türk vatandaşlarına tanınan haklardan yararlanır (md. 44). Zorunlu kamu hizmeti, eğitim ve sağlık nedenleri dışında, bir yılda toplam altı ayı veya son beş yılda toplam bir yılı aşan yurt dışı kalışlar ikamette kesinti sayılır; öğrenci ikamet izinlerinin yarısı hesaba katılır (md. 28).

İznin uzatılması, reddi ve dava yolu

Uzatma başvurusu, iznin bitmesine altmış gün kalmasından itibaren ve her hâlde süre dolmadan valiliğe yapılır. Başvurana harca tabi olmayan bir belge verilir; yabancı, izin süresi dolmuş olsa bile karar verilinceye kadar bu belgeyle Türkiye’de kalabilir (YUKK md. 24/2). Valilik; ret, uzatmama veya iptal kararı verirken yabancının Türkiye’deki aile bağlarını, ikamet süresini, menşe ülkedeki durumunu ve çocuğun yüksek yararını göz önünde bulundurur; tebligatta karara karşı başvuru yollarının nasıl kullanılacağı da gösterilir (md. 25). Uzatma başvurusu reddedilen ve on gün içinde Türkiye’den çıkmayan yabancı hakkında sınır dışı etme kararı alınır (md. 54/1-j).

YUKK bu kararlara karşı özel bir dava süresi öngörmediğinden 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanununun (İYUK) genel kuralları uygulanır:

1. Altmış gün içinde idare mahkemesinde dava açın. Süre, yazılı bildirimi izleyen günden başlar; son gün tatile rastlarsa süre izleyen ilk iş gününün bitimine kadar uzar (İYUK md. 7–8).
2. Dilerseniz önce idareye başvurun. Dava süresi içinde üst makamdan, üst makam yoksa işlemi yapan makamdan işlemin kaldırılması veya değiştirilmesi istenebilir. Bu başvuru dava süresini durdurur; otuz gün içinde cevap verilmezse istek reddedilmiş sayılır ve süre, başvuruya kadar geçen kısım da hesaba katılarak yeniden işlemeye başlar (md. 11).
3. Gerekirse yürütmenin durdurulmasını isteyin. Dava açılması kararın uygulanmasını durdurmaz. Mahkeme, kararın açıkça hukuka aykırı olması ve uygulanması hâlinde telafisi güç veya imkânsız zararlar doğması şartları birlikte gerçekleşirse yürütmeyi durdurabilir (md. 27).
4. Kaybederseniz istinafa başvurun. İdare mahkemesi kararına karşı tebliğden itibaren otuz gün içinde bölge idare mahkemesine istinaf yoluyla başvurulabilir (md. 45). YUKK’nin uygulanmasından doğan davalarda, bölge idare mahkemesi ilk derece kararını kaldırıp yeniden karar verse bile Danıştayda temyiz yolu kapalıdır (md. 46/2-d).

Kısa dönem ikamet izniyle ilgili davalarda davacının gösterdiği adrese tebligat yapılamazsa dosya işlemden kaldırılır; iki ay içinde yeni adres bildirilmezse dava açılmamış sayılır (YUKK md. 31/7; İYUK md. 26/3). Sınır dışı etmede durum farklıdır: dava süresi yedi gündür, dava açma süresi içinde ve dava sonuçlanıncaya kadar yabancı sınır dışı edilmez ve mahkemenin kararı kesindir (YUKK md. 53/3).

Çalışma izni

6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu kapsamındaki yabancıların çalışma izni olmaksızın çalışması veya çalıştırılması yasaktır (md. 6/2). Mülteci ve ikincil koruma statüsü sahipleri dışında, ikamet izni yabancıya çalışma hakkı vermez (md. 12/1). Mavi Kart sahiplerinin çalışma hakkı saklıdır (md. 6/4).

• Başvuru. Yurt içinde doğrudan Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığına, yurt dışında vatandaşı olunan veya yasal olarak bulunulan ülkedeki Türkiye büyükelçiliği veya başkonsolosluğuna yapılır. Bilgi ve belgeleri tam olan başvurular otuz gün içinde sonuçlandırılır (md. 7).
• Süre. İlk başvuruda belirli bir işverenin işyerinde belirli bir işte çalışmak üzere en çok bir yıllık izin verilir; aynı işverenle ilk uzatmada en çok iki, sonrakilerde en çok üç yıl. Farklı bir işveren için yapılan başvuru ilk başvuru gibi değerlendirilir (md. 10/1–2). Uzatma başvurusu iznin bitmesine altmış gün kalmasından itibaren ve her hâlde süre dolmadan yapılır; süre geçtikten sonra yapılan başvuru reddedilir (md. 7/3).
• Süresiz çalışma izni. Uzun dönem ikamet izni veya en az sekiz yıl kanuni çalışma izni olan yabancı başvurabilir; ancak şartları taşımak mutlak bir hak sağlamaz (md. 10/3).
• Turkuaz Kart. Nitelikli yabancılara verilir; ilk üç yılı geçiş süresidir. Geçiş süresi kaydının kaldırılması için başvuru, sürenin dolmasına yüz seksen gün kalmasından itibaren ve her hâlde süre dolmadan yapılır; geç yapılan başvuru reddedilir ve kart geçersiz hâle gelir (md. 11).

Bakanlık kararlarına karşı tebliğden itibaren otuz gün içinde Bakanlığa itiraz edilebilir; itiraz reddedilirse idari yargı yoluna gidilir (md. 21/2). Örgün yükseköğretim öğrencileri çalışma izni alarak çalışabilir; ön lisans ve lisans öğrencileri için bu hak ilk yıldan sonra başlar (YUKK md. 41).

Sınır dışı etme kararına itiraz

Sınır dışı etme kararını valilik, Göç İdaresi Başkanlığının (Kanunun çoğu maddesinde Genel Müdürlük olarak geçer) talimatı üzerine veya resen alır. Karar, gerekçesiyle birlikte yabancıya, yasal temsilcisine veya avukatına tebliğ edilir (YUKK md. 53/1–2).

Sebepler arasında giriş, vize ve ikamet işlemlerinde gerçek dışı bilgi veya sahte belge kullanmak; kamu düzeni, güvenliği veya sağlığı açısından tehdit oluşturmak; vize, vize muafiyeti veya ikamet izni süresini on günden fazla aşmak; çalışma izni olmadan çalışmak; yasal giriş veya çıkış kurallarını ihlal etmek ve giriş yasağına rağmen Türkiye’ye gelmek sayılabilir (md. 54/1). Gideceği ülkede ölüm cezası, işkence veya insanlık dışı muameleye maruz kalacağına dair ciddi emare bulunan, ciddi sağlık sorunu, yaşı veya hamileliği nedeniyle seyahat etmesi riskli görülen ya da hayati tehlike arz eden hastalığının tedavisi sürerken gideceği ülkede tedavi imkânı bulunmayan kişi hakkında sınır dışı etme kararı alınmaz. Mağdur destek sürecindeki insan ticareti mağdurları ve tedavileri tamamlanıncaya kadar şiddet mağdurları da bu korumadan yararlanır (md. 55). Kararda Türkiye’yi terk için kural olarak 15 ila 30 gün süre tanınır; kaçma riski bulunanlara, sahte belge kullananlara, giriş-çıkış kurallarını ihlal edenlere ve kamu düzeni, güvenliği veya sağlığı açısından tehdit oluşturanlara bu süre tanınmaz (md. 56).

Karara karşı başvuru şöyle işler (md. 53/3):

1. Tebliğ tarihini not edin. Yedi günlük süre tebliğden başlar.
2. Yedi gün içinde idare mahkemesine başvurun ve başvurunuzu kararı veren makama da bildirin.
3. Dosya tamamlanır. İdarenin savunmasının verilmesiyle veya savunma süresinin geçmesiyle dosya tamamlanmış (tekemmül etmiş) sayılır; duruşma yapılması mahkemenin takdirindedir.
4. Mahkeme on beş gün içinde karar verir. Süre dosyanın tamamlanmasından, ara karar veya duruşma gerekiyorsa bunların tamamlanmasından itibaren işler. Mahkemenin kararı kesindir.

Rızası olmadıkça yabancı, dava açma süresi içinde ve dava açılmışsa yargılama sonuçlanıncaya kadar sınır dışı edilmez (md. 53/3). Dava sürerken insani ikamet izni verilebilir (md. 46/1-ç). Davacının gösterdiği adrese tebligat yapılamazsa kısa dönem ikamet izni davalarındaki iki aylık süre burada da uygulanır (md. 53/3).

İdari gözetim. Yakalanan yabancı hakkında sınır dışı etme kararı alınıp alınmayacağına valilik kırk sekiz saat içinde karar verir (md. 57/1). Kaçma ve kaybolma riski gibi kanunda sayılan hâllerde idari gözetim kararı alınır ya da bildirimde bulunma veya elektronik izleme gibi alternatif yükümlülükler en çok yirmi dört ay için getirilir (md. 57/2, 57/A). İdari gözetim altı ayı geçemez; yabancı iş birliği yapmazsa en çok altı ay daha uzatılabilir ve devamındaki zaruret her ay değerlendirilir (md. 57/3–4). Karara karşı başvuruyu sulh ceza hâkimi beş gün içinde kesin olarak karara bağlar; başvuru idari gözetimi durdurmaz. Avukatlık ücretini karşılayamayanlara, talepleri hâlinde avukatlık hizmeti sağlanır (md. 57/6–7).

Örnek (varsayımsal). İkamet izni süresinin kabul edilebilir bir gerekçe olmadan on günden fazla aşılması nedeniyle verilen sınır dışı etme kararı (YUKK md. 54/1-g) bir pazartesi günü tebliğ ediliyor. Yedi günlük süre salı günü başlar (İYUK md. 8/1); idare mahkemesine başvurmak için son gün izleyen pazartesidir, o gün resmî tatile rastlarsa süre izleyen ilk iş gününün bitimine kadar uzar (md. 8/2). Başvuru valiliğe de bildirilir. Valiliğin savunması gelince ya da savunma süresi geçince dosya tamamlanır ve mahkeme on beş gün içinde karar vermek zorundadır. Kesin olan bu karara kadar yabancı, rızası olmadıkça sınır dışı edilmez (YUKK md. 53/3). İdari gözetim kararı da varsa buna karşı ayrıca sulh ceza hâkimine başvurulur; hâkim beş gün içinde karar verir (md. 57/6).

Giriş yasağı

Göç İdaresi Başkanlığı, kamu düzeni, kamu güvenliği veya kamu sağlığı açısından girişinde sakınca görülen yabancıların Türkiye’ye girişini yasaklayabilir (YUKK md. 9/1). Türkiye’den sınır dışı edilen yabancıların girişi Başkanlık veya valilikler tarafından yasaklanır (md. 9/2).

• Süre. Giriş yasağı en çok beş yıldır; kamu düzeni veya güvenliği bakımından ciddi tehdit varsa en çok on yıl daha artırılabilir (md. 9/3).
• Yasak konulmayabilecek hâller. Vize veya ikamet izni süresi sona erdikten sonra, durumu tespit edilmeden çıkmak için valiliğe başvuran, idari para cezalarını ödeyen ve Bakanlıkça belirlenen ihlal sürelerini aşmayan yabancı ile 56. madde uyarınca tanınan süre içinde ülkeyi terk eden yabancı hakkında giriş yasağı kararı alınmayabilir (md. 9/4–5).
• Kaldırma. Başkanlık giriş yasağını kaldırabilir veya yasak saklı kalmak kaydıyla yabancının belirli bir süre için girişine izin verebilir (md. 9/6).
• Ön izin. Kamu düzeni, güvenliği veya sağlığı sebebiyle Başkanlık, idari para cezaları ve kamu alacakları sebebiyle valilikler yabancının ülkeye kabulünü ön izin şartına bağlayabilir (md. 9/7).
• Tebliğ ve dava. 9/1 kapsamındaki yasak, yabancı Türkiye’ye girmek için geldiğinde sınır kapısında; sınır dışı edilenlere ilişkin yasak ise valilikçe tebliğ edilir. Tebligatta itiraz hakkının nasıl kullanılacağı da gösterilir (md. 10). YUKK özel bir süre öngörmediğinden yazılı bildirimden itibaren genel 60 günlük dava süresi uygulanır (İYUK md. 7).

Giriş yasağına rağmen Türkiye’ye gelmek de sınır dışı etme sebebidir (YUKK md. 54/1-ı). Kanun giriş yasağını ve ön izin şartını düzenler; tahdit kodlarından söz etmez.

Türk vatandaşlığı

Kanundaki şartları taşımak, vatandaşlığın kazanılmasında mutlak bir hak sağlamaz (5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu md. 10/1). Yabancılar için başlıca yollar şunlardır:

Başvuru için aranan ikamet süresi içinde toplam on iki ayı geçmeyen yurt dışı kalışlar ikamet süresinden sayılır (md. 15). Başvurudan sonra Türk vatandaşı eşin ölümüyle evlilik sona ererse aile birliği içinde yaşama şartı aranmaz (md. 16/2). İstisnai yoldan vatandaşlıkta yatırım tutarları ikincil mevzuatla belirlenir ve değişebilir; bu nedenle bu sayfada yer almaz.

Başvuru, yurt içinde ikamet edilen yerin valiliğine, yurt dışında dış temsilciliklere bizzat veya bu iş için verilmiş vekâletnameyle yapılır (md. 37; bkz. İngiltere’den vekâletname vermek). Genel yoldan ve evlenme yoluyla başvurularda şartlar illerdeki vatandaşlık başvuru inceleme komisyonunca incelenir, kararı Bakanlık verir (md. 18–19). Yalan beyan veya önemli hususların gizlenmesiyle kazanılan vatandaşlık iptal edilir (md. 31). Yabancı bir devletin vatandaşlığını kazanan Türk vatandaşının bu durumu, belgelerini ibraz etmesi hâlinde nüfus kaydına işlenir (md. 44).

Eski Türk vatandaşları ve Mavi Kart

Doğumla Türk vatandaşı olup çıkma izniyle vatandaşlıktan ayrılanlar ve üçüncü dereceye kadar altsoyları, Türk vatandaşlarına tanınan haklardan aynen yararlanmaya devam eder. İstisnalar seçme ve seçilme, muafen araç veya ev eşyası ithali, askerlik yükümlülüğü ve kadroya dayalı asli ve sürekli kamu görevleridir; sosyal güvenliğe ilişkin kazanılmış haklar saklıdır (5901 sayılı Kanun md. 28/1–3). Mavi Kart talep üzerine düzenlenir ve bu hakların kullanılmasında kartın ibrazı yeterlidir. Kart sahiplerine, T.C. kimlik numarası aranan yerlerde kullanılan bir kimlik numarası verilir; altsoyun, üstsoyuyla soy bağını belgelemesi şarttır (md. 28/5–8). Mavi Kart sahipleri ikamet izninden muaftır (YUKK md. 20/1-f) ve çalışma hakları saklıdır (6735 sayılı Kanun md. 6/4).

Süreler tek tabloda

Yabancıların sık yaptığı hatalar

• Yedi günü yanlış tarihten saymak. Süre, sınır dışı etme kararının tebliğinden başlar; yedi gün geçtikten sonra açılan dava süresinde açılmamış olur (YUKK md. 53/3).
• Uzatma başvurusunu süre dolduktan sonra yapmak. İkamet izni uzatma başvurusu izin süresi dolmadan yapılmalıdır (YUKK md. 24/2); süresi geçtikten sonra yapılan çalışma izni uzatma başvurusu reddedilir (6735 sayılı Kanun md. 7/3).
• Uzatma reddinden sonra Türkiye’de kalmayı sürdürmek. On gün içinde çıkmamak sınır dışı etme sebebidir (YUKK md. 54/1-j); dava açmak da ret kararının yürütmesini kendiliğinden durdurmaz (İYUK md. 27). Görülmekte olan bir davanın bu sonucu değiştirip değiştirmediğini Kanun düzenlemez.
• Uzun süre yurt dışında kalmak. Bir yılda toplam altı ayı veya son beş yılda toplam bir yılı aşan yurt dışı kalışlar ikamette kesinti sayılır (YUKK md. 28). Genel yoldan vatandaşlıkta yurt dışında geçirilebilecek süre toplam en çok on iki aydır (5901 sayılı Kanun md. 15).
• Mahkemenin ulaşamayacağı bir adres vermek. Sınır dışı etme ve kısa dönem ikamet izni davalarında adrese tebligat yapılamazsa dosya işlemden kaldırılır; iki ay içinde yeni adres bildirilmezse dava açılmamış sayılır (YUKK md. 31/7, 53/3; İYUK md. 26/3).

Hazırlanacak belgeler

• İstenen izin süresinden en az altmış gün uzun geçerli pasaport (YUKK md. 21/2) ile mevcut ve önceki ikamet izinleri.
• Giriş-çıkış kayıtları, e-İkamet başvuru çıktısı, izin süresinin tamamını kapsayan sağlık sigortası ve adres belgesi.
• Tapu, öğrenci belgesi veya evlilik cüzdanı gibi kalış amacına ilişkin belgeler.
• Yabancı belgeler için apostil veya konsolosluk onayı ile noter onaylı Türkçe çeviri.
• Sınır dışı etme veya idari gözetimde: karar ve tebliğ tarihi; md. 55 kapsamındaki koruma için sağlık raporu gibi kanıtlar.
• Evlenme yoluyla vatandaşlıkta: Türk nüfus kütüğüne tescil edilmiş evlilik ve birlikte yaşandığını gösteren belgeler.
• Mavi Kart için: çıkma izniyle vatandaşlıktan ayrılmayı veya böyle bir kişinin altsoyu olmayı gösteren belgeler (5901 sayılı Kanun md. 28/5).